Welke soorten oude bakstenen zijn er? Complete gids

Welke soorten oude bakstenen zijn er?

Oude bakstenen zijn er in veel meer soorten dan alleen rood, geel of bruin. Het verschil kan zitten in de productiewijze, herkomst, kleur, formaat, structuur, bakwijze en ouderdom. Daardoor kunnen twee oude gevelstenen die op het eerste gezicht vergelijkbaar lijken na verwerking een totaal ander gevelbeeld geven.

Binnen ons assortiment oude metselstenen maken we onder andere onderscheid tussen handvorm stenen, vormbak stenen, Ijsselstenen, Friese geeltjes en Groninger stenen. In deze gids leggen we uit wat deze soorten van elkaar onderscheidt en welke steen bij welk project kan passen.

1. Oude handvorm stenen

Oude handvorm stenen behoren tot de meest karaktervolle historische bakstenen. Bij de traditionele productiewijze werd klei met de hand in een bezande vorm gebracht en afgestreken. Hierdoor ontstonden natuurlijke verschillen in oppervlak, randen en maatvoering.

Handvorm stenen worden vooral gekozen wanneer een gevel levendig en duidelijk historisch mag ogen. Ze komen voor in uiteenlopende kleuren en formaten: van kleine Ijsselsteentjes en geeltjes tot grote Groninger stenen en kloostermoppen.

Kenmerken van handvorm stenen

Typische kenmerken zijn een onregelmatiger oppervlak, natuurlijke kleurnuances, lichte maatverschillen en minder strakke randen. Juist die imperfecties zorgen na het metselen voor diepte en een authentiek gevelbeeld.

2. Oude vormbak stenen

Oude vormbak stenen zijn doorgaans regelmatiger van vorm dan traditionele handvorm stenen. Bij vormbakproductie wordt de klei machinaal in bezande vormen gebracht. Daardoor ontstaat een herkenbaar oppervlak, maar met meer maatvastheid en regelmaat.

Oude vormbakstenen zijn interessant wanneer u wel het karakter en de kleurnuance van een historische steen zoekt, maar een iets rustiger en strakker gevelbeeld wilt dan bij veel handvormpartijen.

Handvorm of vormbak?

De keuze is vooral esthetisch en projectspecifiek. Voor een zeer doorleefde, ambachtelijke uitstraling ligt handvorm vaak voor de hand. Voor een gelijkmatiger gevelbeeld kan vormbak juist aantrekkelijk zijn. Beide typen kunnen uitstekend in restauratie, renovatie en karaktervolle nieuwbouw worden toegepast.

3. Oude Ijsselstenen

Ijsselstenen zijn kleine historische bakstenen die sterk verbonden zijn met de baksteenproductie langs de Hollandse IJssel. Ze komen onder andere voor in geel, rood, oranje en sterk genuanceerde appelbloesemsorteringen.

Een bekende maat is het Ijsselformaat van ongeveer 16 × 8 × 4 cm, al kunnen historische partijen daarvan afwijken. Door het kleine formaat zijn relatief veel stenen per vierkante meter nodig, wat een fijn en rijk gevelbeeld oplevert.

Ijsselstenen worden veel gebruikt bij restauratie, historische tuinmuren, bijzondere binnenmuren en exclusieve nieuwbouw waarbij een verfijnde oude uitstraling gewenst is.

4. Friese geeltjes

Friese geeltjes zijn historische geel- tot geelbont genuanceerde bakstenen die veel voorkomen in oude Friese bebouwing. Ze bestaan in verschillende formaten en sorteringen; kleinere drielingen en grotere geeltjes kunnen daardoor een heel verschillend gevelritme geven.

De kleur hoeft zeker niet egaal geel te zijn. Oude partijen kunnen crème, oranje, roze, roodachtige en donkere nuances bevatten. Vooral deze natuurlijke menging geeft een gevel van oude geeltjes zijn karakter.

Ze worden niet alleen gebruikt voor restauratie van boerderijen en historische woningen, maar ook steeds vaker voor nieuwbouw waarin een Fries of klassiek karakter gewenst is.

5. Groninger stenen

Groninger stenen zijn doorgaans groter dan veel andere historische Nederlandse bakstenen. Binnen deze groep komen onder andere rode en bruin genuanceerde handvormstenen voor.

Door het grotere formaat ontstaat een ander gevelbeeld dan bij bijvoorbeeld kleine Ijsselstenen of Friese drielingen. Ook grote historische kloostermoppen komen binnen het noordelijke oude steenaanbod voor.

Voor restauratie is het belangrijk om niet alleen op de naam ‘Groninger steen’ te zoeken, maar vooral de werkelijke maat, kleur, structuur en sortering van het bestaande metselwerk te vergelijken.

6. Waalformaat oude bakstenen

Waalformaat is geen productiewijze maar een formaataanduiding. Zowel handvorm- als vormbakstenen kunnen dus in waalformaat voorkomen.

Als globale richtmaat wordt vaak circa 21 × 10 × 5 cm aangehouden, maar bij oude partijen zijn afwijkingen normaal. In onze aparte uitleg wat is waalformaat? gaan we uitgebreid in op de maat, voegen en het aantal stenen per vierkante meter.

7. Vechtformaat, Rijnformaat en andere historische maten

Veel oude stenen worden ook benoemd naar hun formaat. Naast waalformaat komen bijvoorbeeld Vechtformaat, Rijnformaat, Ijsselformaat, drielingformaat en Hilversumsformaat voor. Daarnaast zijn er de veel grotere kloostermoppen.

Deze namen zijn nuttig bij het zoeken naar een passende partij, maar historische maatvoering is niet altijd exact. Bekijk onze uitgebreide gids over afmetingen van bakstenen voor de verschillende oude formaten en richtmaten.

8. Kloostermoppen

Kloostermoppen zijn grote historische bakstenen die vooral bekend zijn uit middeleeuws en later historisch metselwerk. Ze zijn aanzienlijk groter en vaak ook dikker dan moderne gevelstenen.

Er bestaat niet één universele maat voor een kloostermop. Historische exemplaren kunnen sterk verschillen per periode en regio. Juist bij restauratie moet daarom de bestaande steen nauwkeurig worden opgemeten voordat een passende partij wordt geselecteerd.

9. Rode, gele, bruine en gesmoorde oude stenen

Naast productiewijze en formaat is kleur een belangrijke manier waarop oude bakstenen worden geselecteerd. Rode en rood-oranje stenen komen veel voor, maar er zijn ook gele, crème, bruine, paarsachtige en grijs/blauw gesmoorde partijen.

De uiteindelijke kleur van een oude gevel wordt zelden door één egale tint bepaald. Verschillen tussen stenen, baktemperatuur, kleisamenstelling, patina en sortering zorgen samen voor het gevelbeeld.

Kies daarom bij voorkeur op basis van een complete partij of meerdere representatieve stenen en niet uitsluitend op basis van één close-up.

10. Gebikte en ongebikte oude bakstenen

Een andere praktische indeling is het verschil tussen gebikte en ongebikte stenen. Gebikte stenen zijn ontdaan van voldoende oude mortel om opnieuw te kunnen worden verwerkt.

Dat schoonmaken is arbeidsintensief en vraagt zorg om de steen bruikbaar te houden. Een ongebikte partij kan goedkoper lijken, maar brengt nog veel werk, uitval en verwerking met zich mee. Lees meer in onze gids over stenen bikken of laten bikken.

Welke oude baksteen past bij restauratie?

Bij restauratie is de bestaande gevel het belangrijkste uitgangspunt. Vergelijk lengte, hoogte, breedte, kleur, oppervlak, productiewijze en voegbeeld. Een steen die qua kleur goed lijkt maar enkele millimeters te hoog is, kan over tientallen lagen toch een zichtbaar verschil veroorzaken.

Zoek daarom niet alleen naar ‘een rode oude steen’, maar probeer het bestaande type zo nauwkeurig mogelijk te herkennen. Voor veel regionale soorten hebben we aparte categorieën, zodat u gericht kunt zoeken tussen Ijsselstenen, Friese geeltjes en Groninger stenen.

Welke oude baksteen past bij nieuwbouw?

Bij nieuwbouw is er veel meer vrijheid. Daar kan de steen juist als uitgangspunt voor het ontwerp worden gekozen. Kleine stenen geven een fijner gevelritme, terwijl grote formaten rustiger en krachtiger kunnen ogen.

Ook de keuze tussen handvorm en vormbak heeft veel invloed. Oude stenen kunnen bovendien sterk contrasteren met moderne kozijnen, grote glaspartijen en strakke architectuur. Lees ook waarom steeds meer projecten kiezen voor bouwen met oude metselstenen.

Welke steen past bij een tuinmuur of binnenmuur?

Voor een tuinmuur kan vrijwel iedere geschikte oude metselsteen interessant zijn, maar kleur, formaat en zichtzijden zijn extra bepalend omdat de muur vaak van dichtbij wordt bekeken. Bij vrijstaande muren kan bovendien aan beide zijden een mooie zichtzijde nodig zijn.

Binnen worden oude stenen vaak gekozen vanwege hun structuur en patina. Vooral handvormstenen, geeltjes en Ijsselstenen kunnen een sterke historische wand vormen zonder dat het complete interieur klassiek hoeft te zijn.

Hoeveel oude bakstenen heeft u nodig?

Het aantal stenen per vierkante meter verschilt sterk per formaat. Een kleine Ijsselsteen vraagt veel meer stenen per m² dan een grote Groninger steen of kloostermop.

Bereken daarom nooit uitsluitend vanuit het totale aantal stenen. Gebruik de daadwerkelijke partijmaat en gewenste voegbreedte. Onze pagina over afmetingen van bakstenen bevat hiervoor ook een rekenvoorbeeld.

Metselverband en soort baksteen

De gekozen steen en het metselverband beïnvloeden elkaar. Bij kleine historische stenen kan een traditioneel verband een heel ander effect geven dan bij groot formaat stenen. Ook de beschikbaarheid van goede koppen kan relevant zijn wanneer veel koppen in het verband zichtbaar zijn.

Wilt u oude stenen opnieuw verwerken, bekijk dan ook onze praktische uitleg over metselen met oude stenen.

Wat kosten verschillende soorten oude bakstenen?

Er bestaat geen vaste prijs voor ‘een oude baksteen’. Een grote gangbare partij kan heel anders geprijsd zijn dan een zeldzame regionale steen of een kleine bijzondere sortering.

Soort, formaat, kleur, kwaliteit, hoeveelheid, schaarste, sortering en de mate waarin de stenen al zijn gebikt bepalen samen de prijs. In wat is de prijs van oude stenen? leggen we deze factoren uitgebreid uit.

Waarom oude bakstenen hergebruiken?

Oude stenen hebben hun eerste toepassing al achter de rug en kunnen na zorgvuldig demonteren, sorteren en bikken opnieuw worden gebruikt. Daarmee blijft bestaand materiaal langer in omloop en is minder nieuw materiaal nodig.

Meer over die kant van hergebruik leest u in waarom zijn hergebruikte bouwmaterialen duurzaam?.

Bekijk verschillende soorten oude stenen in projecten

Een losse steen geeft nooit het volledige beeld van een gevel. Pas wanneer honderden of duizenden stenen samen zijn verwerkt worden kleurverdeling, formaat, voeg en metselverband echt zichtbaar.

Bekijk daarom onze projecten met oude bouwmaterialen om onder andere handvormstenen, geeltjes, Ijsselstenen en Groninger stenen na verwerking te vergelijken.

Oude bakstenen kopen

Bij Van Dillen Antieke Bouwmaterialen vindt u uiteenlopende partijen oude metselstenen in verschillende kleuren, formaten en sorteringen. U kunt daarnaast rechtstreeks zoeken binnen onze categorieën handvorm stenen, vormbak stenen, Ijsselstenen, Friese geeltjes en Groninger stenen.

Voor restauratie kunt u de maat en foto’s van het bestaande metselwerk vergelijken met het actuele aanbod. Voor nieuwbouw kan juist vanuit een beschikbare partij worden ontworpen, zodat kleur, formaat en karakter optimaal tot hun recht komen.

Veelgestelde vragen over soorten bakstenen

Welke soorten oude bakstenen zijn er?

Belangrijke groepen zijn handvormstenen en vormbakstenen, naast regionale of historische typen zoals Ijsselstenen, Friese geeltjes en Groninger stenen. Daarnaast worden oude stenen vaak ingedeeld op formaat, kleur en bewerking.

Wat is het verschil tussen handvorm en vormbak?

Het belangrijkste verschil zit in de productiewijze en daardoor in uitstraling en maatvastheid. Traditionele handvormstenen zijn doorgaans onregelmatiger; vormbakstenen zijn meestal regelmatiger gevormd.

Welke oude baksteen is het meest authentiek?

Dat hangt af van het gebouw en de gewenste periode. Voor een restauratie is de steen die qua type, maat, kleur en oppervlak het beste aansluit op het oorspronkelijke metselwerk de meest authentieke keuze.

Zijn Ijsselstenen en Friese geeltjes handvormstenen?

Veel historische Ijsselstenen en Friese geeltjes zijn handgevormd, maar de regionale naam en de productiewijze beschrijven niet exact hetzelfde kenmerk. Kijk daarom altijd naar de specifieke partij.

Welke baksteen is geschikt voor nieuwbouw?

Zowel oude handvorm- als vormbakstenen kunnen in nieuwbouw worden toegepast. De beste keuze hangt af van het gewenste gevelbeeld, formaat, kleur, beschikbare hoeveelheid en het ontwerp.

Hoe herken ik welke oude baksteen ik nodig heb voor restauratie?

Meet meerdere stenen en lagen van de bestaande gevel en vergelijk daarnaast kleur, structuur, randen en productiewijze. Foto’s van zowel dichtbij als van het complete gevelvlak helpen om een passende partij te zoeken.